RUHLAR ISYONI Doston MUQADDIMA Tug‘ilgansan ozod, mudom Ozod bo‘lib qol! Nazrul Islom Bu dunyoning Quvonchi kam, Dard-u g‘ami ziyoda, Ammo g‘amdan qochmoqning ham Tadbiri ko‘p dunyoda. Kimning dildosh Bor ulfati, Dardin unga to‘kadi. Yolg‘izlarning bor kulfati Dil tubiga cho‘kadi. Kim najotni sokin tunning Uyqusidan so‘raydi, Kim g‘amini Nikotinning - Tutuniga o‘raydi. Dil zaxmiga malham topar Kim habib, Kim tabibdan. Kim qochmoqqa aylar safar G‘am atalgan raqibdan. Gar bularning Yo‘q imkoni, So‘nggi chora etmoq bor. Kulfat to‘la bu dunyoni Shartta tashlab ketmoq bor. Lek olamda bir dard borki Unga sira najot yo‘q. Bu azobga kim duchorki, Unga kun yo‘q, Hayot yo‘q. Bu mashaqqat Ichgan bilan Dil tubiga cho‘kmaydi, Uni hech kim yuragidan Hech kimsaga To‘kmaydi. Xalos etmas bitta arqon, Nuqta qo‘ymas Bitta o‘q. Chidamoqqa yo‘qdir imkon, Qochmoqqa ham Chora yo‘q. U jon bilan ketsa dildan, Sukut qolsa yurakda, Odamzotning Ruhi bilan Yashayberar falakda. Bu shoirning dilin ezgan Istibdodning dardidir. Yurakdan qon bo‘lib sizgan - Iste’dodning dardidir. To‘lg‘og‘ida bu alamning Tanho ingroq - xonish bor. Abadiyat Jahannamning Otashida yonish bor. Abadiyat haqida rivoyat Roviy aytar: Allazamon - Allaqaysi ma’voda Falokatga uchrab karvon Poyoni yo‘q sahroda, Bu nogohon - Tasodifdan Barcha o‘tib dunyodan - Shu tasodif amri bilan Omon qoldi Bir odam. Belbog‘iga osganicha Quruq ko‘za - suvdonni, Kezdi necha Kunduz-kecha Bu dashti bepoyonni. Keza-keza oxir toldi, Umid uzdi jonidan. Bir payt nogoh chiqib qoldi - Bir chashmaning yonidan. Yiqilgancha suvga behol Lab cho‘zganda tashna tan, To‘lqinlandi birdan zilol, Sado chiqdi chashmadan: «Shoshma, yo‘lchi, Ichursan, bas, Muzdek, tiniq, to‘laman Ammo bilki, Oddiy suvmas, Obihayot bo‘laman. Azob chekding ko‘p sahroda, Mayli, To‘yib ichib ol. Meni ichgan bu dunyoda Mangu yashar bezavol. Ol, ich, Yasha davron surib Abadiy bu dahr aro, Ammo Meni ichmay turib Fikr qilgin avvalo. Hayotga-ku, to‘ymas ko‘zing, Yashaysanmi umrbod? Mangu hayot uchun o‘zing Yaraysanmi, Odamzot? Mangulik der odam nasli, Lek insoniy tafakkur - Abadiyat nadir asli Qila olmas tasavvur. Yo‘lchi hayron, Yo‘lchi sergak, Bu qandayin chashmadir? Ichay desa - cho‘chir yurak, Ichmay desa - tashnadir. Uzoq-uzoq O‘yga toldi, Suv labida o‘ltirib, Oxir Obihayot oldi Ko‘zasiga to‘ldirib. Oylay-o‘ylay Nari ketdi - Ul sehrli buloqdan. Nogoh Xazin sas eshitdi - Sado keldi yiroqdan. Bordi, E, voh, yotar bir bosh Qum ustida benajot. Nola chekar, To‘kar ko‘z yosh, «La’nat, - deydi, ey, hayot! O‘sha suvdan ichdim nega Afsus!» - der-u o‘kinar. Yo‘lchiga u: - Rahm et menga, O‘ldir, - deya o‘tinar. Ming yil avval Shu buloqdan - Suv ichganman, cho‘mganman. Yashayverib, Bu qiynoqdan O‘zni qumga ko‘mganman Umr kо‘rdim haddan bisyor, Hech toqatim qolmadi. Yer yuzida Mening biror - Hamsuhbatim qolmadi, Azob bormi Bundan ulug‘, Dahshat bormi ziyoda?! Menga yerda tiriklik yo‘q, O‘lim ham yo‘q dunyoda. Yo‘lchi boqdi Hayratda lol Tirik inson qabriga. So‘ngra qumga cho‘kdi behol, Rahmat aytdi sabriga. O‘z holiga ming shukr etdi, Yig‘ib so‘nggi sabotni - Qum ustiga To‘kib ketdi Yo‘lchi obihayotni. Yo‘lchi ketdi Bo‘lib xoli Mangulikning g‘amidan. Totib qoldi Cho‘l niholi Obihayot namidan, Ildiziga uning alhol Tomchi vetdi, Shu faqat. Yillar о‘tib o‘sha nihol Chinor bo‘ldi oqibat. Shundan chinor Uzoq yashar, Shundan chayir tanlari. Mangulikdan kechib bashar Foniy umr tanladi. Kel, ey ko‘nglim, Bizning hayot Emas ekan jovidon, Bu dunyoda izla najot, Yasha faqat shodumon, Bu hayotning Yarmi rohat, Yarmi g‘amdir, shukr qil. Uniring uzun bo‘lsa - rahmat, Agar kamdir, Shukr qil. Shu oftob-u Ming bir ohang, Ming bir rangli bu dunyo . Senikidir, Hayot esang, Hayot esang avvalo. Ham shavq bilan, Ham dard bilan O‘tar ekan bu damlar. Omon bo‘lsin Sen anglagan, Seni anglar odamlar. BIRINCHIFASL Shoir qalbi Tun bilan kun, O‘t bilan suv Bir-biriga zolimdir. Koinotda Azal, Mangu Isyon ruhi hokimdir. Zamin uzra qor quyunin Yog‘dirganda charx-falak, Qish qahriga egmay bo‘yin Isyon qilar Boychechak. Qora bulut zulumotga Chulg‘aganda samoni, Chaqmoq - nursiz bu hayotga Yorug‘likning isyoni. Tug‘ilarkan, dod der go‘dak, Ko‘ksi to‘la fig‘ondir. Jajji mushti Naq g‘unchadak Bu o‘limga isyondir Qaro qilgan Ко‘k daftarin Qorong‘ulik qasdiga Tong yig‘adi nur lashkarin Shafaq tug‘i ostiga. Yer-u ummon, Burjlar aro Xohi oshkor, xoh pinhon, Ibtidodan to intiho Hukm surar g‘alayon. Sobir inson yuragida Qanoatki barqaror, Kosa yanglig‘ Sabr tagida Otash yanglig‘ Isyon bor. Kuy, g‘azali odamzotning Darddir, ezgu armondir. Yaralishdan, Iste’dodning Tabiati - isyondir. Shoir yurak - Pok tilagi, Imonidir basharning, Armon to‘la yurakdagi Isyonidir basharning. Nazrul Islom Bu dunyoga Shoir bo‘lib tug‘ildi. Ilhom otli pok ziyoga Go‘dak qalbi yo‘g‘rildi. Nigohidan Sehrli nur Borliqqa nur taradi. Koinotga u tahayyur Ko‘zi bilan qaradi. Tunlar unga berdi xayol, Shavq atadi kunduzlar. Gullar g‘azal aytdi xushhol, Ertak aytdi Yulduzlar. Ulg‘aydi u, O‘smir bo‘ldi, Yetdi yigit yoshiga, Ishq otli qush kelib qo‘ndi Nazrulning ham boshiga. U ham yondi bag‘ri kabob, Ham ochildi chun bahor. Hijron berdi totli azob, Visol etdi baxtiyor. Goh shodlik, Goh alamidan Dil chashmasi ochildi, Uning hassos qalamidan Ishqiy baytlar sochildi. Bu dunyoga Nazrul Islom Shoir bo‘lib tug‘ildi. Ibtidodan yoniq ilhom Shulasiga yo‘g‘rildi. Yetti asr avvalgidek Bo‘lsa edi zamonlar, Balki Xusrav Dehlaviydek Bitar edi dostonlar. Tug‘ilsaydi Nazrul agar Yarim ming yil ilgari, Bitar edi ruboiylar Mirzo Bobur singari. Agar Necha zamon o‘tib Kelmasa bu davronlar, Bedilona g‘azal bitib Tuzar edi devonlar. O‘zga edi ammo fursat, O‘zga edi el dardi. Zamon uning yonib turgan Yuragini so‘rardi. Shoirn u tug‘ilmasdan Gado qilgan edilar, O‘z yurtida O‘z yurtidan Judo qilgan edilar. o‘rab uning naq yurakdek Ona Hindistonini Zobitlar oq o‘rgimchakdek So‘rardilar qonini. Bir tomonda, Yovni emas, Bir-birini beomon - So‘уar edi taqvodan mast Hindu bilan musulmon. Bir tomonda Na uy ko‘rib, Na bir to‘shak, och, xarob. Ko‘chalarda hayot qurib O‘lim topgan behisob. Ganga oqar ko‘z yosh bo‘lib, Jamuna lim bo‘lib qon. Bori butun bardosh bo‘lib Najot kutar Hindiston. Har nechakim zo‘r iste’dod Toshqin ilhom, U nega, Xalqing yotsa chekib faryod, Yaramasang kuniga. Shoir esang, Shoir bo‘lib Nega kelding hayotga, Eling yotsa Dardga to‘lib, Kelolmasang najotga. Ne shoirsan Tashbehlarning, Bormi asli keragi, Bo‘lmasa el g‘ami - darding, Yuraging - el yuragi. Nazrul Islom Hind xalqining Zardobini yutardi. Nazrul Islom O‘z qalbini Bayroq qilib ko‘tardi. Yuragida to so‘nggi dam Isyon o‘ti so‘nmadi. Haqsizlikka ko‘ndi olam, Ammo shoir ko‘nmadi. Ko‘rgilik bu, dedi hindu, Taqdir, dedi musulmon. Lekin Zo‘rlar zulmiga u Tan bermadi hech qachon. O‘zni o‘tga otdi aniq, Joni borki, kurashdi. Umri uning Mangu yoniq Qo‘shiqlarga tutashdi. Isyon qo‘shig‘i «So‘yla, inson, So‘yla qadding Ko‘tarib baland. Yuksaklikda sening qadring Himolay monand. So‘yla, Sening poyingdadir Bu ulug‘ zamin. So‘yla, otib zolim asr Dard-u alamin. Sen o‘tmishni supurguvchi Kuchli bo‘ronsan, Osmonlarga ot surguvchi Sohibqironsan. Sen chaqmoqsan, Qaro zulmat - Bag‘rini yoqqan. Sen Indra, Ko‘kda ismat Chirog‘in yoqqan. Sen Shivasan, koinotni Barbod qilguvchi. Sen Gangasan, bu hayotni Obod qilguvchi Sen - Durganing tosh yuragi, Shafqat bilmaysan. Sen - Krishna qo‘lidagi Kuylagan naysan. Izmingdadir cheksiz fazo, Zamin-u zamon. Bu olamga ega tanho O‘zingsan, inson! Tangrilarni osmon qadar Ko‘targan ham sen. Sajda qilgan, Yana isyon Ko‘targan ham sen. Ham shafqat, Ham beozorlik Yashar qoningda. Ham fidoiy isyonkorlik Yonarjoningda. Soyia, inson, Soyia, qadding ko‘tarib baland, Yuksaklikda sening qadring Himolay monand. Qullik senga ko‘p maloldir, Ammo ne uchun Boshing egik, Tiling loldir, Qomating zabun? Tangrilarga bo‘ysunmagan, Bermagan bardosh, Bandasiga bugun nega Egadirsan bosh? Sababkormi yolg‘iz taqdir Holingga saning? Bilasanmi do‘sting kimdir, Kimdir dushmaning? Asriy g‘aflat yetar endi, Ey, mazlum inson! Uyg‘onmoqning vaqti keldi, Ko‘targil isyon! Bosh ko‘targil, Ming yil totkan Ko‘z during haqi. Qo‘zg‘al, Asriy qullik bukkan G‘ururing haqi. Qo‘zg‘al, Buyuk Tojmahalning Shukuhi uchun. Qo‘zg‘al, Ulug‘ bobolarning Pok ruhi uchun. Erk bongin ur, Sen intiqom - Tablin baland chal. Tug‘ilgansan ozod, mudom Ozod bo‘lib qol. * * * Nazrul she’ri mushoira - Minbaridan yangradi. Kim dedi: Bu she’rmas sira, Kim dilidan angladi. Yurt og‘zida bu she’r bahsi, El tilida bahosi, «Qani she’rda gullar raqsi? Qani bulbul navosi?» «Bu she’r Sharqqa xosdir nahot? Na ishqiy, na rindona... Bunday ash’or Sa’diyga yot Hofiz uchun begona». «Qoida bor, Buzmoq abas, Isyon esa gunohdir. Kim shariat yo‘lin tutmas, El bilarki, gumrohdir». «Ul kun Budda: Mard agar sen Dardni ichga yut, degan. Ul yuzingga ursalar, sen Bul yuzingni tut, degan». «U dunyoda baxting-ta’min, Bu dunyoda cheksang g‘am, Shunday deya bergan ta’lim Ul... allayhi vassallam», Malomatga qoldi endi Shoir bitib haq doston. Hindu,uni - «jobon» dedi, «Kofir» dedi musulmon. «Bu isyonni, bu nifoqni Chiqarmoq ne, zohirga. Siyosat-la o‘ynashmoqni Kim qo‘yibdi shoirga». «U hali yosh Hali go‘dak, Zarra parvo etmaydi. Es-hushi yo‘q hayiqgudek, Jon qadriga yetmaydi». «Ha, zulm bor, Haqsizlik bor, Barchaga bu ayondir, Ammo buni zinhor-zinhor Aytib bo‘lmas zamondir». «Hamma bilar, Inson erkin Yashashi shart poyidor Biz ham aytsak bo‘lar lekin Uyda bola-chaqa bor...» Fidoyilik to‘g‘risida rivoyat Qadim zamon, Ayol dini Fidoyilik, deganlar. Eri о‘lsa, xotinini Qo‘shib kо‘mar ekanlar. Otib necha avlod umri, o‘tib cheksiz ko‘p zamon, Hech bir davr Bu udumni Qilolmadi qatag‘on. Dahshat edi bu chinakam, Bilar edi odamlar. Lek odatga qarshi ne ham Qilar edi odamlar? Ham ota, Ham onayizor Go‘rga kirib barobar, Qola berdi chirqirab zor Bola-chaqa Darbadar. Asli o‘sha zamonda ham Donishmandlar bor edi. Lekin ular ichra mard kam, Ko‘p - ehtiyotkor edi. Bosh ko‘tarmas erlar, Isyon - Ayollar ham qilmasdi. (Chunki ular eri qachon О‘lishini bilmasdi.) O‘tib ketdi Ming yil fursat, Qarshi qudrat yo‘qedi. Kimda shafqat, Kimda himmat, Kimda jur’at yo‘q edi. Bir kun. Jangga keta turib Bosh ko‘tardi bir o‘glon. “Ot boshini shartta burib Yeldi tikka Shoh tomon. Dedi: «Ey, shoh! Oldimda bor Yo hayot-u, yo olim. Qolayotir rafiqam zor, Qizalog‘im va о‘glim. Agar men bu jangda o‘lsam Sodiq qolib udumga, Farzandlarim onasin ham Hukm etarsan o‘limga. Men-ku, ular erki deya Jangga ketayotirman. Farzandlarim mehri deya Fidoyiman, botirman. O‘lsam, Ular onadan ham Yetim qolsa banogoh, Top-mor bo‘lsin butun olam! Bu ne vahshat! Eshit, shoh! Boqiysi yo‘q hech odamning, Biz ketarmiz tamomiy. Ammo ayol - Bu olamning Kelajagi, davomi. Shu-chun, o‘lsam kunim bitib, Vasiyatim shu bo‘lsin: Yorim emas, Hamroh etib Jang qurolim ko‘milsin». Bu so‘z Misli ochiq kunda Bo‘ldi momoguldirak. Keltirdilar Bolta... Kunda... Bas, Tafsilot ne kerak... Bechoraning ochiq qolgan Ko‘zlarini yumdilar. Mozoriga O‘zi bilan Qilichini ko‘mdilar. Bo‘lsin deya tavqi la‘nat, Avlodlarga ta‘limot Qabri uzra Yozdilar xat: «Bunda yotar manfur zot! Ko‘ring bu kas holatini, Yotar misli xor-u xas, Bobolarning odatini U bilmadi muqaddas. His qilmadi U yurakdan — Ayol uchun dunyoda Eri bilan ko‘milmakdan Saodat yo‘q ziyoda!». Qurbon bo‘ldi Bitta yurak, Qoldi tavqi la’natga. Shundan ayol О‘lsa erkak Qo‘yilmadi lahadga. Kel, ey ko‘nglim, Inson aslo Yaralmagan sabrga. Sig‘inaylik o‘sha tanho Tahqirlangan qabrga. Haq uchun Bosh tutgan tikka Mardlar ruhi yor bo‘lsin. Bu dunyoda nohaqlikka Ko‘nmaganlar bor bo‘lsin, Zo‘rlik ko‘rsang, Qilma toqat, Har boshda bir o‘lim bor, Fidoyilar umri faqat Bu dunyoda poyidor! IKKINCHIFASL G‘alayon Kalkutta, 1926-yil Kalkuttani Quchdi g‘ulu, Bosh ko‘tardi olomon. Qutlug‘ jang, deb turdi hindu, g‘azot, dedi musulmon. Barahmanlar dovul qoqdi, Fatvo berdi Imomlar. Ko‘cha to‘lib qonlar oqdi To‘qnashganda imonlar. Farzandidan оnа ayru, Otasidan - qiz, o‘g‘lon. Budda haqi, Bos, der hindu, Alqasos, der musulmon. Hindu ishi tahqir bo‘ldi, Muslim ishi - tahdidlar Butxonalar vayron bo‘ldi, Yakson bo‘ldi Masjidlar. Rikshami bu, sohibmi bu, Gadomi yo zodagon - Farqsiz, Faqat - Bir yon hindu, Bir yon esa - musulmon. Sirtga chiqdi Asrlik kin Va ming yillik kudurat. Ikki jondosh el aro din Yana soldi adovat. Aslida-ku Hayot og‘u, Turmush o‘zi - zimiston. Aybdor emas bunga hindu, Gunohkormas musulmon. Aslida-ku... Beiztirob Ho‘plab qora qahvoni, Derazadan oq tan janob Kuzatar mojaroni. U ko‘p xursand, Labda kulgu, Ko‘zi chaqnar komiron. Musulmonni so‘yar hindu, Hindni esa musulmon. Janob shodon, Ushalmoqda Niyatning eng ulug‘i. Hosil bo‘ldi shu tuproqda Ekkan nifoq urug‘i. Bo‘lmasin deb qilar orzu Bu nizoga hech poyon. Mayli, Ko‘proq о‘lsin hindu, Ko‘p qirilsin musulmon. Nazrul Johil olomonga Qaradi-yu oh chekib - o‘zni otdi tik maydonga Yoqasini chok etib. Faryod qildi: «Ne vahshat bu, Bas, xaloyiq! Al omon! Qotillikni to‘xtat, Hindu, G‘azotni qo‘y, musulmon! Hind, musulmon - Birodarmiz, Farzand Odam Atoga! Haq oldida barobarmiz, Ayting, Ne bor nizoga! Xunrezlik qil demagan-ku Na Veda-yu Na Qur’on! Tig‘ uradi nega hindu, Bosh kesadi musulmon? Farq - kim mehrob, kimsa butga Sig‘inib bosh qo‘yadir. Shu farq uchun Yoqib o‘tga El bir-birin so‘yadir. Bas, adovat! Bas, endi kin, Jangni qo‘ying, Odamlar! Sizning asli yovingiz kim - Bilib qo‘ying, Odamlar! Ular Uzoq yurtdan kelib, Yerga bukib shonimiz, Bizni bizga Dushman qilib So‘rmoqdalar qonimiz. Bosqinchining Qadimdanoq - Falsafasi ayondir. El ichida bo‘lsa nifoq, Demak, zolim omondir Ular Mazlum vatanida Bo‘lmasin der sobitlar. Jaholatning gulxanida Isinadi zobitlar. Eldan omad ketsa, dastlab Hamjihatlik yo‘qolgay, Bunday elni, Sirtmoq tashlab Har bosqinchi yiqolgay. Bu adovat Nahot mangu? Nahot bitmas bu qiron? Do‘st bo‘lolmas Nahot, - hindu - Jigariga musulmon? Sen hindmisan, Muslimmi yo, Birlik chog‘i bu choqdir. Bosqinchini eng avvalo Hind bahriga uloqtir. So‘ng ushalgay Barcha orzu, Yashar ozod, tinch, omon Vatanida ega hindu, Yurtida bek - musulmon». * * * Nazrul aytgan so‘zlarin men Undoq bayon qilmadim. O‘shal yoniq nafasga teng So‘zlar topa bilmadim Tarjima ne? "Asl she’rning Ma’nosi-yu - g‘oyasi. Ammo ul o‘t, ul sehrning Faqatgina soyasi. Nazrul she’ri Bangolaga Qanot yozdi nogahon. Alangali bu nolaga Quloq tutdi Hindiston. Keksa Tokur shukr aytdi shod, Oq soqolin siladi. Yosh shoirga Nurli ijod, Bezavollik tiladi. Bu dunyoga Nazrul, ammo Olov bo‘lib kelgandi O‘z olida yonib ado - Bo‘lishini bilgandi. Asroldi na xalq, na Tokur, U sig‘madi zamonga, Isyonkorlik Uni oxir Olib keldi zindonga. Shoir bo‘lsang, Bo‘lsin qalbing, Elga qurbon bo‘lgudek. Shoir bo‘lsang, Bo‘lsin xalqing Senga qalqon bo‘lgudek. Shoir bo‘lsang, Seni eling Qalbi bilan tinglasa. Yod olmasa hamki she’ring Fidoliging anglasa. Shoir bo‘lsang, Yurtda yasha Meniki deb aytgulik. Jannat yurtdan kechib o‘sha Xarobaga qaytgulik. Shoir bo‘lsang, Qalamingni Nayza qilib tutolsang. Yurakdagi alamingni Oq qog‘ozga to‘kolsang. Shoir bo‘lsang, Qalb chirog‘ing Yonib tursa to abad. Bu dunyodan ketar chog‘ing Yig‘lab qolsa she’riyat. O‘z bag‘riga olsa quchib Seni ona makoning. Gar shu baxtlar bo‘lsa nasib Yo‘q dunyoda armoning. * * * Nazrul Islom bo‘ldi mahbus Turida uydan oldilar. El kо‘zidan uzoq, maxsus Bir xonaga soldilar. Ishi qiziq bu jahonning Hakamlar hukm etdilar: Shoimi ul g‘alayonning Sababkori, dedilar. Aybnomani tinglang, hatto Faryod qilar toshlar ham, «Hindu bilan muslim aro Qutqu solgan shul odam!» Olis yurtdan kelgan birov Ayb qo‘ydi beandisha! «Nazrul Islom - Xalqiga yov, Nifoq istar hamisha». Bu dunyoda bor qabohat, Bu dunyoda bor yolg‘on, Ammo bunday oshkor tuhmat Bo‘lmagandi hech qachon. Nazrul Islom nomi oxir Ming baloga taqaldi. El uchun Jon tikkan shoir El dushmani ataldi. Hukm o‘qildi: Bosh egib u Asta borar hibs tomon. Ajab! Soqchi bir yon hindu Bir yon esa musulmon. Uni turtar musulmon ham, Siltaydi hind havoldor. - Qirpichoqda o‘ldi akam, Senda ekan ayb, murdor! - Ko‘p azoblar chekdi hindu, Ko‘p qon to‘kdi musulmon. Sen kabilar yo‘qolsa-ku, Yashar edik Tinch, omon... Asta qadam tashlar Nazrul, O‘ylaridan ogoh yo‘q. Soqchilardan ranjimas ul, Jaholatda gunoh yo‘q. Jaholat to‘g‘risida rivoyat Alqissakim, Juda qadim Jaholatlik zamonda, Bir donishmand ulug‘ hakim О‘tgan ekan jahonda. U kun bo‘yi Giyoh terib Kezib tog‘-u biyobon, Odamlarga shifo berib Yashar ekan Shodumon. Unga ming bir mushkul dardning Ayon bo‘lib davosi, Bora-bora Odamlarning Ortaverdi ixlosi. Tabobatga Qalban, ruhan Fido qilib o‘zini, Hatto bir kun Nashtar bilan Ochmish Kо‘rning ko‘zini. Rivoj topmish Sohib hikmat, Donish, mehnat madadkor, Ammo Qayda bo‘lsa shuhrat Yonboshida Hasad bor. Duoxonlar, parixonlar, 0‘quvchilar chilyosin... Xullas, Yurtda bor nodonlar Boshladilar ig‘vosin. Tinmay Kecha-yu kunduzi Topib Nabi so‘zidan Dedilar: «Dard bergan O‘zi! Davosi ham o‘zidan! Bandasiga bermak doru Yaratganga isyondir. Demak, Hakim ishi makr-u Uning o‘zi Shaytondir». Bu so‘zlarni chin, deb bildi. Nodon, johil olomon. Donishmandni sazo qildi, Kaltakladi Beomon. Cho‘g‘ temirda Ko‘ksin dog‘lab, Dorga osmoq bo‘ldilar. So‘ng bo‘yniga xarsang bog‘lab Suvga bosmoq bo‘ldilar. Keyin Suvni, arqonni ham Hayf bildilar «shaytonga». «Yoqing, - dedi Eng bosh hakam, - Olib chiqib maydonga!» Keng maydonga Ko‘mib ustun, Bog‘ladilar hakimni. So‘ng temirni o‘tga qo‘yib, Dog‘ladilar hakimni. Buyurdilar: «Yoqing, shitob Azozilning oshnasin. Kerak bo‘lsa Kimga savob, Cho‘p keltirib tashlasin». Savob uchun Birov o‘tin, Birov tashlar dona xas. Hakim Boshin baland tutib Johil elga qaramas. Bir payt Gulxan sari bir chol Asta kela boshladi. Quchog‘ida Bir bog‘ poxol, G‘aram uzra tashladi. Dedi: «Asli tug‘ilgandan Basir edim men o‘zim. Sen joduning tig‘i bilan Ochib qo‘yding ko‘r ko‘zim. Tangri bilib Yaratgan ko‘r, Davo qilding ne uchun? So‘roqda men - manglayi sho‘r - Nima deyman Mahshar kun? Haq yo‘lidan ozgan odam, Ko‘zim ochib ne berding? Meni bir yo‘l U dunyo ham - Bu dunyodan ayirding. Ko‘rligimda Bu olamni Tasavvurda ko‘rardim. Dunyodagi bor odamni Mushfiq bilib yurardim. Shafqat ila Kim non-u kim Chaqa tashlab ketardi. Men ham shunga ko‘ngan edim, Menga shu ham yetardi. Qornim to‘ysa - saodatim Yo‘q tuman xil tilaklar. Hamsuhbatim, Ham ulfatim Jajji shirin go‘daklar... O‘ylar edim: Dunyoda bor Musaffolik, soddalik Ko‘zim ochib Ko‘rdim ilk bor Berahmlik, Soxtalik. O‘g‘rilig-u fahshni kо‘rib Jim yurarkan odamlar. O‘z do‘stiga Kulib turib, Tig‘ urarkan odamlar. Bir yonda aysh Ko‘kka chirmash. Bir yonda, boq, oh-u voh... Bukun mening ko‘nglimda g‘ash, Imonimda - ishtiboh. Derdim: Yurtni bir bor ko‘rsam. Ko‘rdim. Orzum to‘q endi. Yo‘lda yotgan ko‘rchalik ham E’tiborim yo‘q endi. Bu dunyodan To‘ydim oxir, Ado bo‘lsam mayliga. Yo qaytadan, 0‘sha basir, Gado bo‘lsam mayliga!» Bu so‘zlarni Eshitdi-yu, Faryod qildi donishmand. «Yoqing, - deya so‘radi u, - Olov bo‘lsin sarbaland. Tezroq ketay Bu dunyodan, Hech toqatim qolmadi. Mendan shifo oldi odam, Olam - shifo olmadi. Xurofotning zahri tekkan Nodon, johil, gumrohlar - Davosiga ojiz ekan Men kashf etgan giyohlar. Ko‘r ko‘zlarga Mehrgiyodek Nur baxsh etdi nashtarim. Qalblar ko‘zin ochmoqqa lek Kamlik qildi Hunarim. Odamlarga men yaxshilik - Qilmoq bo‘ldim, Netayin, Manglayda shu ekan bitik, Yoqing, Kuyib ketayin!» O‘t qo‘ydilar. Yondi gulxan. Qaro bo‘ldi samovot. Jaholatning hukmi bilan Qurbon bo‘ldi Buyuk zot. Gulxan yondi Ко‘kkа o‘rlab. Cho‘gi har yon sochildi Shu olovdan, Elning, ajab, Aql ko‘zi ochildi. O‘kindilar, Aza tutib Yig‘ladilar, kuydilar. Donishmandga Yillar о‘tib Oltin haykal qo‘ydilar. E, voh, Olim ko‘zi bilan Ko‘rsaydi bu hurmatni... Ammo Hakim o‘zi bilan Olib ketdi hikmatni. Qo‘y, ey ko‘nglim, Sen ul zamon Dahshatin kam о‘ylagin. Senga nasib bo‘lgan davron Sozin olib Kuylagin. Shukronalik mayin ichib Yayrab qolgin bir nafas. Bu olamdan Bir kun kechib Ketguvchi bir biz emas. Kel, ey ko‘nglim, Kel, muhabbat, She’r zavqiga qonaylik. 0‘tda yonish bo‘lsa, faqat She’r o‘tida yonaylik. Faqat Bizga g‘am-u kadar, Qayg‘u hasrat yot bo‘lsin. To biz uchun jon berganlar - Ruhi mangu shod bo‘lsin. UCHINCHIFASL Tutqunlikda «Onajonim, Menga bu kun Sendan o‘zga dilxoh yo‘q. Zindondaman, Bilmam, nechun, Menda zarra gunoh yo‘q. Gunohkorman na Allohim, Na vijdonim oldida. Faqatgina Bir gunohim Onajonim oldida. Kechir, onam! Ko‘zingda g‘am, Azob bo‘ldim joningda. Bukun bayram, Men bukun ham Bo‘lolmadim yoningda. Odamlardek Beozor, tek Yashab yursam netardi. Menga tole, senga tinchlik Balki nasib etardi. Bulbullarga, gullarga mast Yozsam faqat g‘azallar Balki meni mirshablarmas, Izlardi yosh go‘zallar. Menga ham yor sokinlig-u Sening ham yo‘q bu darding. Men - uylik, Sen - kelinlig-u Nabiralik bo‘larding. Oh, u yo‘l berk, Menda yo‘q erk, Tirik umrim - aftoda. Ne qilayki, Odamlardek Yasholmadim dunyoda. Lek ko‘nglimda nolish emas, Allanechuk dilshodlik. Garchi jismim Bandi qafas, Ruhimda bor ozodlik. Tug‘ilishdan qul emasman Qullik yot bu jonimga. Erk istagi Suting bilan Kirmish mening qonimga. Meni otash, girdoblarga Otgan o‘shal istagim, Onajonim, Azoblarga Qo‘ydi seni yuragim. Meni kechir, Faqat sendan Bukun uzr so‘rayman. Uzr so‘rab umid bilan Xayolimni o‘rayman. Rozi bo‘lgin Gar o‘g‘loning Yurak qo‘rin asrolsa. Bir kun ona Hindistonning Xizmatiga yarolsa». * * * Vaqt kam bo‘lsa Undan odam Ulgurgancha oladi. Ko‘p bo‘lsa, ne qilarin ham. Bilolmasdan qoladi. Nazrul qaynoq ish qo‘ynida Kun o‘tganin bilmasdi. Naq bir olam yuk bo‘ynida Kecha-kunduz tinmasdi. Bo‘sh vaqt bermas jarida ham, Noshirlikning ishi ko‘p. Uyda, eldan narida ham Tinch yo‘q, Yo‘qlar kishi ko‘p. Bir tomonda bitilmagan Dostonlari behisob, Bir yon Ko‘rib yetolmagan Yotar ming-ming jild kitob... She’r ustida o‘ltirmoqqa Tanho bedor kecha bor. U Xudodan О‘У surmoqqa Vaqt so‘rardi necha bor. Mana fursat! Bunda na g‘am, Na dunyoning tashvishi, Nanozir, na ayg‘oqchi ham, Na xayrixoh bir kishi. Mana fursat Xayol uchun. Oy sur, ko‘kkа havolan. Kerak bo‘lsa umring butun Qayta yasha xayolan. Ammo xayol, o‘ydan ne naf, Qo‘lda qalam bo‘lmasa, Yurak ochmoq uchun so‘ylab, Dildosh odam bo‘lmasa. Qalam nadir, Bo‘lsa ayon Ketmasligi bekorga, Barmog‘idan chiqarib qon Yozar edi devorga. Umid bo‘lsa Bir kimsaning Kelishidan sadoga Dildosh nadir, U dil sasin yetkazardi samoga. Ammo benaf. Ko‘z oldida Faqatgina tosh devor. Xayol esa... xayolida Poyonsiz bir bo‘shliq bor. *** Nazrul Islom Tor zindonning Tuynugidan qaraydi. Ko‘rib zangor sof osmonning Bir parchasin, Yayraydi. Unda Erkin qanot qoqib Qushlar uchib yuribdi. Bunda Shoir ko‘kka boqib Havas qilib turibdi. Qushlar bilan uchay desa Qani uning qanoti? Bir olamdir Orzu esa... Yetarmikin hayoti? Nazrul Islom Tor zindonning Tuynugidan qaraydi. U falakdan Hindistonning Toleyini so‘raydi. «Mayliga, Men tutqun bo‘lsam. Sen ozod bo‘l, Onajon! Ming qiynoqda Mayli olsam, Yurtim, bor bo‘l, Bo‘l omon. Umrim yetsa, Mehring tayanch, Seni yayrab kuylarman. Bu kun esa, Mushkul, ayanch Qismatingni o‘ylarman. Nega ming yil Manglay tering To‘kib yerga, qolding och. Sen olamga Ipak berib, O‘zing o‘tding, yalang‘och. Bebaho - Fil suyaklaring, Bahring aro - to‘la dur. g‘avvos qilib go‘daklaring, Kelgindilar oladir, Yurtim, Bitmas matonating, Sen - mujassam bardoshsan. Fil singari Zo‘r qudrating, Fil singari Yuvoshsan. Ona o‘lkam, Bir kun seni Ozod ko‘rgim keladi. Istibdodning zanjirini Barbod ko‘rgim keladi. Ko‘tararsan Sen ham qadding, Yo‘l olarsan erk sari. Himolayning ortidagi Ozod vatan singari». Nazrul Islom Zindonda band, U zax yerni quchardi. She’ri esa qushlar bilan Osmonlarda uchardi. Kengliklardan oshar edi Qalb shukuhi shoirning, El dilida Yashar edi Isyon ruhi shoirning. O‘z umrini qilgandi u She’ri bilan jovidon. 0‘qir edi Uni hindu, Yodlar edi Musulmon Shoir bandi, She’ri biroq Uchar edi beto‘siq Himolaydan oshib Uzoq - Ketgan edi bu qo‘shiq. Dunyo bo‘ylab Dovruq soldi Nazrul Islom erk sasi... Hindistonda esib qoldi Ozodlikning nafasi. * * * Qiynadilar uni Uzoq - Yurtdan kelgan janoblar. Sindirmadi, ammo qiynoq, Bukolmadi azoblar. Umid unga sabot berdi, Ishonch berdi Matonat. Yuragiga qanot berdi Ona yurtga Muhabbat. Bu kunlar ham o‘tib ketar, Hayot oldda... Hali yosh... Ba’zan Xayol surib ketar Tosh devorga qo‘yib bosh. Yosh ko‘ngliga qilar Ta’sir Falakning kaj xislati Ko‘z oldidan o‘tar bir-bir Shoirlarning qismati. Bobokalon Rudakiy der: «Quloq solgin so‘zimga. Adolat deb bitdim-u she’r Nil tortdilar Ko‘zimga». Tilga kirar Firdavsiy ham: «La’nat, - deydi, - taqdirga. Rustam, Zolni tanib olam o‘zim qoldim Tahqirga...» Navoiy der: «Zulmat aro Ko‘p izladim yo‘limni. Men o‘zimni qildim ado, Yengolmadim zulmni». О‘xshar Nazrul faryodiga Barchasining nidosi, Oxir Shoir kо‘z oldiga Kelar Bobur siymosi. Deydi: - Tingla ogoh bo‘lib, Gar sen bo‘lsang tutqunda, Men bir yurtga podshoh bo‘lib, Umrim o‘tdi quvg‘inda. O‘n ikkimda Taxtga mindim, Yosh ochildi ko‘zlarim. Qondoshlarga yov kо‘rindim, Meni sotdi do‘stlarim. Najot istab Men har nafas Quyun kabi yelganman. Yurtingga men Shoh bo‘libmas, Panoh izlab kelganman «Tole yo‘qki jonima balolig‘ boldi, Ne ishniki ayladim xatolig‘ boldi. O‘z yurtni qo‘yib Hind sori yuzlandim, Yo Rab, netayin ne yuz qarolig‘ bo‘ldi». Shoir bo‘lib, El ichida Ruhim o‘sdi shonimdan. Shoh bo‘lib, Yov qilichida Dog‘lar qoldi qonimdan. Men shoh bo‘lib, Alam bilan Ko‘rdim jang-u suronni. Shoir bo‘lib Qalam bilan Oldim yarim jahonni. Keltirdi ko‘p balo, sitam Tiriklikda taxt-u toj. Yarim ming yil so‘nggida ham Yog‘ar menga Ta’na-tosh. Yosh Nazrulga qilar Ta’sir Falakning kaj xislati, Ko‘z oldidan о‘tar bir-bir Shoirlarning qismati: Pushkin she’ri Qildi faryod, 0‘qqa tutdi o‘t qalbni. Lermontovni otgan jallod Dorga osdi Mashrabni. Shoirlarning - Erkdir dini, Erkka sajda qildilar. Erk kuychisi Nasimiyni Tovonidan shildilar... Nazrul Islom Surar xayol, o‘yi ado bolmaydi. Der: Shoirda bor bir iqbol, Ya’ni, shoir о‘lmaydi. Shohi Jahon va Avrangzeb haqida rivoyat Podsho odil bo‘lmas, degan Haqiqat bor - O‘ylaylik, Keling, shohlar zolim ekan. Bizlar odil bo‘laylik. Tojdorlardan bezdi dunyo Ko‘raverib zolimlar. Shohlar aro Bo‘lgan ammo Shoirlar-u olimlar. Tarix ko‘p yil tahqir bitar Chingiz kabi jobirga. Ammo mangu ta’zim etar Ulug‘bekka, Boburga. Xullas... Taxmin, Mirzo Bedil Tirikligi vaqtida Shohi Jahon o‘ttiz bir yil O‘ltirdi Hind taxtida. Neki qildi Haq deb bildi, Bildi shuni adolat, Kimlargadir zulm qildi Kimlargadir - saxovat O‘z davrida davron surdi, Yodlasin deb asrlar Necha-necha shahar qurdi, Shahar ichra - Qasrlar... May ham ichdi, Aysh ham qildi, G‘ussasini o‘ldirdi. Xazinani zar-u - dilni Shodlik bilan to‘ldirdi. Shohi Jahon jasur, dono, Ko‘p hikmatga yor edi, Shohning ammo Bir bedavo Og‘ir dardi bor edi. Har komiron odamning ham Bo‘lganidek bir kami Shoh ko‘ngliga Goh cho‘kib g‘am Qaro edi olami. Bu g‘am na mulk, Na dardi shon, Na farzand, Na ishq dog‘i. Nomsiz g‘amki kelar oson Qiyin edi ketmog‘i. Bunday chog‘lar orom berur Na sayr-u na sayohat. Ko‘zlaridan qochardi nur, Yuragidan halovat. Zardob yutib g‘ussasidan Na suhbat, na may talab Ulug‘ podsho go‘shasidan Chiqmas edi haftalab. Ko‘z yosh yuvar ko‘zlarini, Ko‘ngil to‘la tahlika... Shunda uning so‘zlarini Tinglar edi malika. Aytar edi shoh o‘z dardin Mumtoz Mahal xonimga: «To‘ydim toj-taxt, Mulk - baridan, Bari tegdi jonimga. Bu davlat, Bu shon-u shavkat Omonatga o‘xshaydi, Vazirlarning fikri faqat Xiyonatga o‘xshaydi. Barchasining cho‘ntagida Shoh qasdiga pinhon o‘q. Farzandlarim yuragida Menga zarra mehr yo‘q. Har bir sharpa Menga qo‘rqinch - Holat bo‘lib ko‘rinar. Umrim so‘nggi - tola okinch, Dahshat bo‘lib ko‘rinar. Bo‘lmay turib Bir falokat, Yo bir fitna qurboni, Tark etsaydim Bexosiyat, Bevafo bu dunyoni». Shunda Go‘zal Mumtoz Mahal Tinglab shohning zorini, o‘qib har gal Bitta g‘azal Ovutardi yorini. Bedorlikda tunlar bilan Ulanardi kunlari. Ming bir kecha Ertak aytgan Shahrizoda singari. Zulm-u fitna, adovatning Gunohligin o‘qirdi. Mangulikka adolatning Hamrohligin o‘qirdi. o‘qir edi: Odamki bor, o‘tmog‘i bor jahondan. Faqat ezgu ishlar yodgor Qolgusidir insondan. Yuragiga shohning qanot - Berar edi g‘azallar. Qanot nadir - Qayta hayot Berar edi g‘azallar. Lekin shohning Qay gunohi, Qay zulmiga intiqom - Bir tong ko‘kka chiqdi ohi, Qo‘ldan tushib sindi jom. Voh, hech kimga yo‘qdir omon, Yo‘qdir omon ajaldan. Judo bo‘ldi Shohi Jahon Qalbi Mumtoz Mahaldan. Devonaga aylandi shoh, Dardin elga so‘zladi. Majruh qushdek To‘lg‘andi goh, Goh bo‘tadek bo‘zladi... *** Kunlar о‘tib Shohijahon, Tengsiz hajr azobida Qurmoq uchun berdi farmon Malikaga obida. —Dedi: «Tiklang, shunday saroy, Zarni qilmang hech hisob. Havas qilsin kechalar oy, Kunduzlari - oftob, Yer yuzida uning aslo Barobari bo‘lmasin. Mumtoz Mahal nomi dunyo Turgunicha o‘lmasin». Ishga tushdi Sonsiz asir, Me’mor, naqqosh, sangtarosh, Zanji qullar og‘och tashir, Fillar tashir xarsang tosh. Yigirma yil - Yigirmaming Jon jabridan bir amal Mo‘jizasi bu olamning Bino bo‘ldi Tojmahal. * * * Yigirma yil... Vaqt - beshafqat, Ko‘pni kо‘rib dunyoda Shoh qaridi, Lek alpqomat Yigit bo‘ldi shahzoda. Tilak qildi Shohi Jahon: «0‘g‘lim faqat shod bo‘lsin. Mendagi bul dardi hijron, Hasratlarga yot bo‘lsin». Oshno qildi o‘yin, kulgu Ovga, cholg‘u, san’atga. Xayolotni qildi mamnu, 0‘rgatdi shavq, g‘ayratga. Yovqur, jasur, har bir ishga - Qodir qilib o‘stirdi. Tig‘ urishga, o‘q otishga Mohir qilib o‘stirdi. Fan bobida Imlo ila Shariatdan berdi dars. Nutq san’ati, harbiy hiyla, Siyosatdan berdi dars. Lek, rahmat, deb Darslar uchun, Mana harbiy nayrang, deb, Otasiga qarshi bir kun Isyon qildi Avrangzeb. Shoh qo‘lida qilich sindi, Nihoya, yo‘q armonga Ota o‘g‘il taxtga mindi, Ota tushdi zindonga. Demang,. bular rivoyatdir - Xayolotda yetilgan. Bu shafqatsiz haqiqatdir, Tarixlarda bitilgan. Vaqt yetib Ming-oltmish to‘qqiz Yilning shabon oyiga, Cho‘ktirdilar otani tiz O‘z farzandi poyiga. Avrangzeb Taqdir ekan, Ne dey o‘zga. Falak hukmi adolat. Shoh jahon Bas, Hojat yo‘q ortiq so‘zga, Sodir bo‘ldi xiyonat. Ters aylandi garduni dun, So‘zla, nedir murodirig? Hukm - sening hukming bu kun, Vojib - sening irodang. Avrangzeb Alamingga nihoya yo‘q, Ne taxtparast odamsan. Sen shoh, Senga himoya yo‘q, Ammo netay, otamsan. O‘yla o‘zing, Gunoh kimda? Kimdan oldim tarbiyat? Sen uyg‘otding yuragimda Toj-u taxtga muhabbat. Bu tuyg‘uni berib, nega Qaro qilding baxtingni? So‘ng, qarib ham Nechun menga Bo‘shatmading taxtingni? Ha, ha! Inson shohmi, gado Odam sutin ichgandir. Tiriklikda qaysi podsho Toj-u taxtdan kechgandir? Shohi jahon Kelar bir kun Senga ham gal, Yoshsan, vaqt bor sinovga o‘zingga ur tig‘ni avval, Og‘rimasa - birovga. Shuhrat mayi g‘oyat shirin, Sarxush qilar odamni. Sen bu baxtga yetding, lekin Zabun qilib otangni, Unutmaki, Dohil bo‘lding Tojdorlikning shoniga E, voh, bo‘yab ikki qo‘ling Ikki og‘ang qoniga. Bobur nasli tarixida Bu eng qaro bir varaq. Bilki, inson taqdirida «Alqasos-u minalhaq!» Avrangzeb «Haqdan qasos!» Ayo Xurram! Sen ham mendek bo‘lgansan. O‘z otangga qarshi sen ham Bir vaqt isyon qilgansan. Yurishmadi. Lek omading Kelolmay taxt yoniga, Qo‘llaringni bo‘yolmading Buzrukvoring qoniga. Shoh jahon Ko‘targanman isyon rostdan, Makr emasdi u biroq. Saltanatni inqirozdan Lozim edi qutqarmoq. Ayon etdi vaqt - kim haqli, Ko‘rdi, bildi jahon ham. Inson bilan inson farqli, Isyon bilan isyon ham. Avrangzeb O‘z qilmishin Har bir tojdor Adolat deb aytadir. Bilur yolg‘iz Parvardigor Chin haqiqat qaydadir. Men - ollomas, Ne bilayin, Lek qilichim kesgan payt. Endi seni ne qilayin, Padarimsan, О‘zing ayt. Shoh jahon Ajab, meni padar deysan, Lek mehr yo‘q ko‘zingda. Ne qilay deb so‘rma mendan, Ixtiyoring o‘zingda. Lozim ko‘rsang qay ajalni, Buyur Xoh kes, xohi os. Iltimosim - Tojmahalni Vayron qilma, shu xolos. O‘sha mendan yodgor tanho, Uyg‘oq ruhim, Yuragim. Jonimni ol, ruhim, ammo Xarob qilma. So‘ragum... Avrangzeb Vahshiylikka bormas qo‘lim, Tojmahalni buzmasman. So‘ramagil mendan o‘lim, Ota boshin uzmasman. Padarkushlik shonin aslo Ravo ko‘rmam o‘zimga. Sen yasharsan Mendan rizo, Rizo bo‘lsang so‘zimga. Erta meni podsho qilib Ko‘tarurlar, kelarsan Xalq oldida, Rizoman deb Meni duo qilarsan. Qarib qolding, Taxt g‘amin qo‘y, Orom gashtin surib yot. Huzurimda maslahatgo’y Bo‘lib qolgin umrbod. Shoh jahon «Maslahatgo‘y bo‘lib qolgin Huzurimdaumrbod...» Sen dunyoga tug‘ilgan kun, Men naqadar edim shod. Yurganingda atak-chechak, Minganingda ilk bor ot Kelin ko‘rib, So‘ngra go‘dak Men naqadar edim shod. O‘sha shodon damlar nechun Men dunyodan o‘tmadim. Yo bolangga to‘y qilgan kun Senga aza tutmadim. ' Ko‘zlarimga butun dunyo Hech oqarmas tun bu kun Sulolangdan, Bobur mirzo, Omad ketgan kun bu kun? E, voh, Ota farzand aro Ko‘tarildi oqibat. Bu - intiho! Chin intiho Yetib keldi oqibat! * * * Tarix- - bir ming oltmish to‘qqiz Yilning shabon oyida Toj sohibin Qildilar hibs O‘zi suygan joyida. Ya’ni arkli saroyida Sharqda shunday qoida - Izzat-ikrom o‘z joyida, Qo‘sh gilamlar poyida - Faqatgina taxt-u toj yo‘q, Mashvarat yo‘q, Devon yo‘q. Xazinaga ehtiyoj yo‘q, Chunki qo‘lda farmon yo‘q. Kecha Ajam, Rum, Xitoga Larza solgan buyuk shoh Qarab yotar keng dunyoga. Tor darchadan Ko‘kda moh Asta kezar, sochar xomush Borliq uzra siymin hal Misli xayol, Sehrli tush Mag‘rur turar Tojmahal. * * * Ey— Quloq ber nidoga, Toki yerda inson bor, Na podshoga, Ne gadoga Alqasosdan omon bor. «Jafo uchun, Vafo uchun . . Haqin oldi Shoh Jahon. Biri uni qildi zabun Biri esa - jovidon. G‘amli tarix ibrat bo‘lsin, Bo‘lsin senga namuna...» Deya, asta, ma’yus, sokin Oqib yotar Jamuna. TO‘RTINCHI FASL Sharpalar Insoniyat Minglab qiynoq - O‘ylab topgan dunyoda. Bu qiynoqlar ichra biroq Birisi eng ziyoda. Unga toqat yo‘q insonda, Yo‘q undan zo‘r dil dog‘i. Bu iztirob - Tor zindonda Tanholikning qiynog‘i. Shoir qalbning Dildoshi yo‘q, Qiynaladi yosh joni, Qutulmoqning iloji yo‘q, Yo‘q o‘lmoqning imkoni. Nazrul Xayol surib yotar Shiftga boqib Uzun kun. Necha-necha tonglar otar, Necha-necha cho‘kar tun. Goh Ajib bir holat bo‘lar. Hayron bo‘lar o‘ziga. Allanechuk Oq sharpalar Ko‘rinadi ko‘ziga. Ular kelib Har zamonda: «Yetar! Nazrul! Tur! - deydi. - O‘ltirma bu zax zindonda. Bizlar bilan yur», - deydi. «Yo‘q, yo‘q», - deya Tutqun shoir Sharpalarni quvadi. Ko‘zdan oqqan Achchiq yoshi Yuzlarini yuvadi. She’r о‘ylaydi Nazrul Islom, Izlab jonga halovat. o‘yda she’r yo‘q, Dilda ilhom, Ruhda shavqi sinoat. Nahot Tamom bo‘ldi shoir? Nahot bitdi saboti? Nahot Qalbda tugadi she’r Tugamasdan hayoti? Axir unda Qancha orzu, Ishq bor edi, muddao! Nahot bari tamom? Nazrul Qildi ko‘kka Iltijo: «Ey, Xoliqi olam, Tilagimni qondir, Umrimga ber barham, Vujudimni yondir. Holim bir senga ham Bir menga ayondir, Yaratibsan odam Odamlikcha qoldir. Tugadi iroda, Yo‘q o‘zga dil rozim, Yetganim ma’voda Bo‘linsin ovozim. Kim, avji navoda Ushalsin bu sozim, Eng oliy fazoda Tugasin parvozim. Shoirga dunyoda Aslida shu lozim. Ey, Xoliqi olam, Tilagimni qondir, Umrimga ber barham, Vujudimni yondir. Na jonda g‘ayratim, Na ko‘zda hayratim, Na dilda alam bor, Na qo‘lda qalam bor. Na boshda fikratim, Na kerak Siyratim, El uchun adoman, Tugadim tamoman. Sig‘may keng jahonga, Sig‘dim tor zindonga. Ey, Xoliqi olam, Tilagimni qondir, Umrimga ber barham, Vujudimni yondir!» Nazrul Islom Qilgan nido Yetdi yuksak osmonga. Oliy ruhlar Uni ravo Ko‘rmadilar zindonga. Shoir ruhin Olib mangu Ko‘kkа parvoz etdilar. Tor zindonga Faqat jon-u Jismin tashlab ketdilar. Nazrul Islom Tor katakda Devonavor turibdi. Ruhi uning keng falakda Qanot yozib yuribdi. Oliy ruhlar to‘g‘risida naql Bolalikda eshitganim Talay-talay ertakdan - Xayolimda biri manim, Sira chiqmas yurakdan. Marhumlarning ruhi ko‘kda Doim uchib yurarmish. Biz ularni ko‘rmasak-da, Ular bizni ko‘rarmish. Biz xayrli ishlar qilsak, Shodon bo‘lar emishlar. Mabodo, Biz yomon bo‘lsak Nolon bo‘lar emishlar. Do‘st, qarindosh - urug‘larning. Ruhi - oddiy ruh emish Lek daholar, Ulug‘larning Ruhi - oliy ruh emish. O‘z arshidan Ular bizga Bo‘larmishlar rahnamo, Ko‘p ishlarni dilimizga Solarmishlar doimo. Yiroqda Dard ichra qolib Do‘stimiz zor bo‘lsa gar, Dilimizga g‘ashlik solib Qilarmishlar Boxabar. Bizni kunduz Band etsa ish, Xoli topib uyquni, Ular bizga eslatarmish Ketganlarning ruhini. Shuning-chun ham Dilimizni - Ko‘marmishlar yog‘duga. Qilarmishlar oshno bizni Mehr degan tuyg‘uga. Ofat kelsa Bizga nogoh, Bilguvchi ham ularmish. Falokatdan bizni ogoh Qilg‘uvchi ham ularmish. Ammo Oliy ruhlar faqat Pok dillarga yor emish. Qayda bo‘lsa samimiyat - O‘sha yerda bor emish. Ular yashar Bizdan o‘zga, Benamoyon va besas. Sharpalari hech bir ko‘zga, Hech quloqqa sezilmas. Ular bizni Ko‘rib turar, Buni sezmas nodonlar, Ular bilan suhbat qurar Faqat Buyuk insonlar. Ular borki - bizlar odam, Haqiqat bor beomon. Yaxshilik ham, Yomonlik ham, Qaytar bir kun begumon. Biz mabodo, qilsak gunoh, Har qanchaki xilvatda, Oliy ruhlar Bo‘lur ogoh, Jazo berar albatta. Garchi Bid’at yotdir menga, Dahriy fikrat egadir. Oliy ruhlar borligiga Ishonaman negadir. Lazzat shirin, Davlat shirin, Hech to‘ymaslar odamlar. Ruhlar borki, bir-birlarin Yeb qo‘ymaslar odamlar. Kel, ey ko‘nglim, Ruhlarni sen To borsanki, qilgin yod. Kimlar uni vijdon desin, Kimlar desin E’tiqod. Ammo ular Dunyoda bor! Shak keltira ko‘rmagin, Meni nорок yo‘ldan Zinhor, Zinhor olib yurmagin. Hatto o‘zing qolsang yolg‘iz, Dema, Mendan ogoh yo‘q, Yashamoqdan e’tiqodsiz Ortiq yerda gunoh yo‘q. BESHINCHIFASL Ozodlik Bayroq qilib, El qo‘zg‘aldi - Nazrul Islom ismini. Tor zindondan uni oldi, Ammo faqat Jismini. Nazrul Islom Ozod, Ammo El qanoti qayrildi, Yosh, navqiron, tirik siymo - Shoiridan ayrildi. Nazrul Islom She’ri butun Hindistonda yangrardi. Ammo shoir uni bugun Na tinglar, Na anglardi. Shoirini qo‘ymay - Qo‘lda- El ko‘tarib eltardi. Na quvonar Nazrul bundan Va na parvo etardi. Bir yonidan quchar hindu, Bir yonidan musulmon. Ammo Hushdan ayrilgan u, Unga yotdir bu jahon. Tabriklaydi Uni Tokur, «Ozodliging muborak!» Ro‘znomalar qutlov yozur, Bular unga ne kerak? U na uyg‘oq, Va na uxlar, Hissiz boqib turardi. Ruhi uning Oliy ruhlar Dargohida yurardi. Shoir topdi Erk chinakam, Ozod bo‘ldi tamoman. Bir yo‘l unga dardi olam Barbod bo‘ldi tamoman. U bir yo‘la Sho‘rishlardan, Savdolardan qutuldi. Jabr-u jafo ko‘rishlardan, Nizolardan qutuldi. Qutuldi U sig‘olmagan, Sig‘dirmagan jahondan, Xolis bo‘ldi Ham zindondan, Ham zindondek zamondan. Ham tark etdi Bir yo‘l uni El dardidek og‘ir yuk. Bu dunyoda qoldi tani, Behush, beruh va buyuk. * * * Qirq yil o‘tdi, Uzoq qirq yil. Bu dunyodan begona - Nazrul Islom Yashar bedil, Yashar darvish, Devona. Qirq yil ichra Nelar kо‘rib Nelar chekdi Hindiston. Ammo ko‘zi Ochiq turib, G‘ofil o‘tdi yoniq jon. Bosqinchilar Yurtdan ketdi - El g‘azabi Quvoldi. Shoir Buni Na his etdi, Na ko‘rdi, Na quvondi. Nazrul Islom Bu dunyoda Yetmish besh yil Yashadi. Ammo o‘ttiz ikki yoshda Bu dunyoni Tashladi. Shoir umri Qoldi she’rda, Qoldi Yoniq dostonda. Bitganlari uning - yerda Ruhi esa osmonda. Zohidlar va oriflar haqida hikoyat Bu ming yillik hikoyatdir, Bayon etgan qosidlar. Tarki dunyo Saodatdir, Deb aytdilar zohidlar. Tiriklikda Ular o‘lim Sharobini totdilar. Bu olamdan ayru bo‘lib, g‘orga kirib yotdilar. Ahli zuhud bandalarni Darveshlikka chorladi. Lek kiymadi jandalarni, Orif inson Bormadi. Zohid so‘zi: Kech jahondin, Tinglagil shayx maqolin. Orif so‘zi: Alloh zamin Uzra sochgan jamolin. Zohid aytdi: Sharob harom, Osiy erur mayparast. Lekin shoir Umar Xayyom Ishq mayiga bo‘ldi mast. Zohid dedi: Hur-u g‘ilmon, Orif dedi, jonona. Qays Laylining ishqi bilan Majnun bo‘ldi devona. Tun borki, Tong bor unga zid, Suy bordirki - alanga. Tug‘ilganda Yerda zohid, Orif keldi olamga. Vah dedi dunyoni buzib To‘la ichib, - Shavqqa to‘ldi shoirlar. Zohidlarga qarshi chiqib, Orif bo‘ldi shoirlar. To dunyoga kelmish bashar, Birjabhadak yelibduch. Birga yashar, Ham kurashar Inson aro ikki kuch. Boshlar boshqa-boshqa yo‘ldan Boshqa-boshqa tilagi - Zohid yanglig‘ aqli bilan, Orif yanglig‘ yuragi. Biri tutib Aysh yo‘lin berk, Tiyilmoqqa undaydi. Biri esa shaloladek Quyilmoqqa undaydi. Men ham bitta sargashta jon, O‘rta yo‘lda tururman. Ular aro ikki jahon Ovorasi erurman. She’r, ishq faslin Ilk onidan Rahnamodir qalb menga. Balki she’rning osmonidan Tushmoq chog‘i zaminga. Ey ko‘ngil, bol sodiq habib, Meni zinhor tashlama. Habibim bo‘l, ammo hadeb O‘z ko‘yingga boshlama. Yolg‘iz manim desa fikrat, Yo‘q, manim, deb da’vo qil. Lekin gohi, Yetdi fursat, Fikratga ham oshno qil. Tutma menga ishq yo‘lin berk, Mayli, toshgin, quyilgin. Ammo o‘zga berma ko‘p erk Qirqni ko‘rding, quyilgin. Bas, о‘у surma, senga dunyo, Asroridan ne g‘am bor? Bu dunyoda Odil tanho Vaqt atalgan hakam bor! Nihoya Dehli. 20-mart, 1979-yil O‘t balosi, Suv balosi, Ortiq yerda balo yo‘q. Lek ofatning yo‘q davosi Bosh ko‘tarsa Xaloyiq. O‘t-u suvga tadbir bordir, El g‘azabi - beomon, O‘t nochordir, Suv nochordir Qo‘zg‘alsa och olomon. Shunday deyman To‘xtab qolgan Avtobusda o‘ltirib. Namoyishga el qo‘zg‘algan Ko‘chalarni to‘ldirib Oqib kelar yalangoyoq Dehqon, kosib, koranda, Ikki yuz ming Qo‘li qadoq, Ikki yuz ming Och banda. «Bering bizga yer bilan suv, Mehnat bering, Bering non», Bosh ko‘targan Tamilnadu, Bosh ko‘targan Rajaston. «Bu tuproqda, Ayting, inson - Nega buncha beqadr? Bizda ham bor orzu, armon, Gunohimiz nimadir? Yo aybimiz - Bizning maskan - Shu-jafokash vatanda? Qarolik yo o‘t tutashgan Qaro ko‘zda, Badanda? Nega kimda har narsa bor, Bizda esa... Nega biz - Faqat chayir, ammo nochor Qo‘lgagina egamiz? Yaralishda Ham Mahsharda Tengmiz, Inson bo‘lamiz. Ne uchun biz ko‘chalarda Tug‘ilamiz, O‘lamiz? Asli qismat Yo asirlik, Iztirob, ko‘z yoshmidi? Sharq chindan ham ming asrlik Qotib qolgan toshmidi?» El oqimi qator-qator, Yo‘q, Shashqator - ko‘zdan dur, Oqib kelar Panjob, Bihor, Maysur, Assom, Manipur... Oqib kelar ufq tagidan So‘ngsiz qora olomon. Bu- Hindiston yuragidan Silqib oqqan Qoraqon. Men bu fursat Ishtiroksiz Derazadan qarayman, Ne qilayki, Bunda yolg‘iz Tomoshaga yarayman. Negaki, Men o‘zga eldan, Balki o‘zga zamondan. Balki bunda uchib kelgan Yiroq yulduz tomondan - Bir mehmonman. Hayrat kо‘zin Mash’al qilib boqaman. Xayolan Shul mavjli tolqin Quchog‘ida oqaman. Jisman chetda, Ammo ruhan g‘alayonda men ham bor. Nazrul Islom Ruhi bilan Bormoqdaman bir qator. Men ham alvon Tug‘ ko‘tardim. Shu el dog‘i dog‘imdir. Dardi uning - Mening dardim, Ohi - mening ohimdir. *** Ko‘tarolmay Dardlar yukin, Zamin qalqib turibdi Nazrul Islom Ruhi bukun Olam kezib yuribdi. Ilhom chog‘i Dil zamindan Ko‘k toqiga 0‘rlaydi. Nazrul Islom Ruhi mendan Shunda hisob so‘raydi. Shoir bo‘lib Elga bukun Darkormisan, der menga. Fidolikka xalqing uchun Tayyormisan, der menga, Der: «Shoirlik - yurakda qon - Silkib turgan jarohat. Tilamasman senga, o‘g‘lon, Osuda baxt, Farog‘at. Tilamasman bir zum orom To tiriksan, Bedor bo‘l. Azob bersin senga ilhom, She’r dardida bemor bo‘l. Taqdiringdan senga dunyo Rohatlarin so‘rmasman. O‘z qismatim Senga ammo Sira ravo ko‘rmasman». «Saqla, - deydi yurak qo‘ring. Dil otashing so‘nmasin. Umring ado bo‘lmay turib Cho‘g‘ing ado bo‘lmasin».